Stanisław Tarnowski, (ur. 7 listopada 1837 roku w Dzikowie, zm. 31 grudnia 1917 roku w Krakowie), historyk literatury polskiej, krytyk literacki, publicysta, przywódca konserwatystów krakowskich, poseł na Sejm Krajowy , członek austriackiej Izby Panów, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, podróżnik znakomity mówca i wpływowy polityk.

Pochodził z rodziny arystokratycznej. Był drugim synem hrabiego Jana Bogdana Tarnowskiego i Gabrieli z Małachowskich. Urodził się w siedzibie rodowej Tarnowskich w Zamku w Dzikowie (obecnie dzielnica miasta Tarnobrzega). Edukacje rozpoczął w swoim domu rodzinnym pod nadzorem ks. Jana Gargaszyńskiego, guwernera i nauczyciela języka niemieckiego. W latach 1850-1854 uczęszczał do krakowskiego gimnazjum św. Anny. W roku 1855 podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, które kontynuował przez rok we Wiedniu. Po podroży do Francji, Hiszpanii, Egiptu i Ziemi Świętej powrócił w 1858 roku do Krakowa i rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym UJ. Po ich ukończeniu w 1861 roku nawiązał współpracę z Hotelem Lambert w Paryżu i został jego korespondentem galicyjskim odpowiedzialnym za zbieranie informacji o sytuacji politycznej w kraju. Pobyt we Francji przerwała choroba matki. W lutym 1862 wrócił do Dzikowa. Po jej śmierci wyjechał w podroż do Italii, gdzie w styczniu 1863 roku w Neapolu zastała go wiadomość o wybuchu powstania w Polsce. Niezwłocznie powrócił do ojczyzny i rozpoczął działalność w Wydziale Wojny Krakowskiego Komitetu Obywatelskiego, którego zadaniem było uzbrajanie oddziałów powstańczych do walki na terenie Królestwa. Aktywnie uczestniczył w tworzeniu oddziału płk Zygmunta Jordana. Niestety dowodzeni przez niego powstańcy, po przeprawie przez Wisłę pod Szczucinem ponieśli klęskę 12 czerwca 1863 roku w bitwie pod Komorowem. Zginął w niej bohaterską śmiercią młodszy brat Stanisława, Juliusz.

Swoją działalność patriotyczną Tarnowski przepłacił aresztowaniem 1 X 1863 roku. Władze austriackie przez blisko rok więziły go kolejno w Krakowie, Lwowie i Ołomuńcu. W czerwcu 1864 roku został skazany na 12 lat ciężkiego więzienia. Szczęśliwie ułaskawiono go dzięki wstawiennictwu brata Jana.

Po wyjściu z więzienia stanął na czele konserwatystów krakowskich tzw. Stańczyków. W 1866 roku razem z Józefem Szujskim, Stanisławem Koźmianem i Ludwikiem Wodzickim założył pismo „Przegląd Polski” zajmujące się tematyka z zakresu polityki i literatury, w którym ogłosił manifest programowy konserwatystów - „Tekę Stańczyka”.

W kwietniu 1874 roku ożenił się w Paryżu z córką Konstantego i Jadwigi Branickich, Różą (1854-1942). Dzięki jej posagowi Tarnowscy zakupili majątek Rudnik nad Sanem, który oprócz ich krakowskiej rezydencji, pałacu na „Szlaku”, stał się dla nich i ich trojga dzieci Elżbiety, Jadwigi i Hieronima domem rodzinnym.

W tym samym czasie Tarnowski oprócz działalności politycznej i publicystycznej zaczął swoją aktywną działalność na polu naukowym. W 1870 roku obronił pracę doktorską („Król Stanisław Leszczyński jako pisarz polityczny”), oraz otrzymał habilitację („Ogólny obraz literatury politycznej w Polsce do końca XVIII w.”. Rok później nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego i objął kierownictwo Katedry Historii Literatury Polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1879 roku został profesorem zwyczajnym. Podczas swojej długiej kariery naukowej był dziekanem Wydziału Filozoficznego (1882-1883), dwukrotnie prorektorem (1887-1888, 1900-1901), oraz rektorem (1886-1887, 1899-1900) Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od roku 1888 Kierował Działem Literackim Seminarium Filologii Słowiańskiej oraz od 1870 roku zasiadał w Komisji Egzaminacyjnej dla kandydatów na nauczycieli szkół gimnazjalnych i realnych. Był honorowym członkiem Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu i Galicyjskiego Towarzystwa Dziennikarzy Polskich. Tarnowski sprawował też wiele innych funkcji publicznych. Uczestniczył w pracach Rady Miejskiej Krakowa, był dyrektorem w Towarzystwie Sztuk Pięknych, został w 1883 roku sekretarzem Akademii Umiejętności, a w 1890 roku mianowano go jej prezesem. W ramach akademii przewodniczył Komisji dla Badań w Zakresie Historii Literatury i Oświaty w Polsce (1875-1893) i Komisji Historycznej (1883-1891). Był wybitnym mówcą. Wielokrotnie przemawiał z okazji ważnych wydarzeń narodowych i publicznych. W 1883 roku był członkiem delegacji, która ofiarowała Leonowi XIII dar Narodu polskiego obraz Jana Matejki „Sobieski pod Wiedniem” namalowany z okazji dwóchsetnej rocznicy wiktorii wiedeńskiej. Przemawiał wtedy do papieża w imieniu Polaków. Odznaczono go m.in. Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Franciszka Józefa (1887) oraz pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta (1936).

Podczas blisko czterdziestoletniej pracy naukowej na Uniwersytecie Jagiellońskim pozostawił po sobie ogromny dorobek naukowy, wiele książek, broszur i publikacji. Jego największym osiągnięciem była sześciotomowa„Historia Literatury Polskiej (wydana w latach 1900-1907), pionierskie dzieło, będące pierwszym całościowym ujęciem dziejów literatury polskiej. Do jego znaczących prac należy zaliczyć monografie:„Pisarze polityczni XVI wieku”(1886)„Jan Kochanowski”(1888) oraz„Zygmunt Krasiński”(1893). Opublikował ponad 500 artykułów poświęconych literaturze i polityce, 156 wspomnień pośmiertnych i życiorysów znanych postaci, wiele sprawozdań teatralnych, wspomnień z podroży i prac o sztuce. Zmarł w Krakowie 31 XII 1917 roku. W stuletnią rocznice urodzin w 1937 roku jego ciało złożono w krypcie grobowej Rodziny Tarnowskich w podziemiach Kościoła Dominikanów w Tarnobrzegu. Na jego epitafium w prezbiterium kościoła widnieje napis:

S T A N I S Ł A W   T A R N O W S K I

* W DZIKOWIE 7.XI.1837 t W KRAKOWIE 31X11.1917

PROFESOR LITERATURY POLSKIEJ -REKTOR UNIWERSYTETU JAGIELONSKIEGO

PREZES AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE POSEŁ NA SEJM

KRAJOWY WE LWOWIE

W SŁUŻBIE BOGU UFNY I KORNY, W PRZEKONANIACH NIEUGIĘTY W PRACY NIESTRUDZONY. OJCZYŹNIE SŁUŻYŁ PEŁEN ZAPARCIA PISMEM, SŁOWEM PRAWYM, MĄDRYM CZYNEM UCZYŁ MŁODE POKOLENIA ZNAĆ I KOCHAĆ WIELKĄ PRZESZŁOŚĆ NARODU DLA ZBUDOWANIA JEGO PRZYSZŁOŚCI. DOCZEKAŁ PIERWSZYCH BRZASKÓW WYZWOLENIA I ZJEDNOCZENIA OJCZYZNY. WIECZNY ODPOCZYNEK RACZ MU DAĆ PANIE

Powstała w dniu 1 czerwca 2001 roku Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnobrzegu za swój szczytny cel postawiła sobie kontynuację na tych ziemiach tradycji szkolnictwa zapoczątkowanych powstaniem na przełomie XVI i XVII wieku szkoły parafialnej w Miechocinie, zwanej ze względu na wysoki poziom nauczania i związki z Akademią w Krakowie, „Akademią Miechocińską”. Przyjmując w 2003 roku za patrona uczelni postać prof. Stanisława Tarnowskiego jednego z najznakomitszych naukowców polskich, zaliczanego do grona najbardziej znanych i zasłużonych osobistości ziemi tarnobrzeskiej Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnobrzegu przyjęła na siebie zobowiązanie, by w swojej działalności edukacyjnej być wierną ideom jakie przyświecały mu w jego wieloletniej pracy z młodzieżą akademicką.

Misją Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Stanisława Tarnowskiego w Tarnobrzeg jest: UCZYĆ MŁODE POKOLENIA ZNAĆ I KOCHAĆ WIELKĄ PRZESZŁOŚĆ NARODU DLA ZBUDOWANIA JEGO PRZYSZŁOŚCI.

Mgr Małgorzata Zych